Yetkin onurğa deformasiyası nədir?
Yetkin onurğa deformasiyası skelet inkişafını tamamlamış şəxsdə onurğanın üç ölçülü əyriliyidir. Ən çox rast gəlinən tip yaşla bağlı aşınma ilə (disk hündürlüyünün azalması, faset oynaq artrozu, osteoporotik sınıqlar) zamanla inkişaf edən degenerativ deformasiyadır. Bəzi xəstələrdə uşaqlıq skoliozu yetkinlikdə irəliləyir. Gənc skoliozdan fərqli olaraq burada öncəlik görünüş deyil, ağrı və funksiya itkisidir.
Sagittal tarazlıq niyə vacibdir?
Yetkin deformasiyada funksional nəticələri müəyyən edən ən vacib anlayış sagittal (yandan baxış) tarazlıqdır. Onurğanın dik dura bilməsi üçün belin təbii əyriliyinin (lordoz) qorunması lazımdır. Bu tarazlıq pozulduqda xəstə dik durmaq üçün omba və dizlərini bükərək kompensasiya edir; bu da tez yorulmaya və önə əyik duruşa yol açır. Qiymətləndirmədə ayaq üstə çəkilən bütün onurğa qrafikləri və spino-pelvik parametrlər bu tarazlığı ölçür; qərar yalnız əyrilik bucağına deyil, tarazlığa da baxılaraq verilir.
Əlamətlər
Ən çox şikayət ayaq üstə durma və yeriməklə artan, dincəlməklə qismən azalan bel və sırt ağrısıdır. Sagittal tarazsızlıqda xəstə önə əyik, tez yorulan duruşa sürüklənir. Müşayiət edən kanal darlığında ayağa yayılan ağrı və yeriməklə artan ayaq yorğunluğu (nevrogen klaudikasiya) görünə bilər. Görünüş dəyişikliyi (kifoz, gövdə asimmetriyası, boy itkisi) və həyat keyfiyyətinin azalması tez-tez müşayiət edir.
Əvvəlcə cərrahiyyəsiz müalicə
Yüngül-orta şikayətli, tarazlığı aydın pozulmamış xəstələrdə yanaşma konservativdir: məşq və fizioterapiya, gövdə gücləndirməsi, ağrı idarəsi, osteoporoz varsa müalicəsi və seçilmiş hallarda inyeksiyalar. Məqsəd ağrını idarə etmək və funksiyanı qorumaqdır. Yetkin deformasiya cərrahiyyəsi böyük müdaxilə olduğundan, uyğun xəstələrdə əvvəlcə cərrahiyyəsiz seçimlər qiymətləndirilir.
Cərrahiyyə: böyük qərar
Cərrahiyyə irəliləyən deformasiya, aydın sagittal tarazsızlıq, cərrahiyyəsiz müalicəyə cavab verməyən ağrı və nevroloji itki hallarında düşünülür. Məqsəd sinirə yer açan dekompressiya ilə birlikdə tarazlığın və bel lordozunun yenidən qurulmasıdır; texnikalar arasında füzyon və enstrumentasiya, lazım gəldikdə osteotomiyalar və uyğun hallarda minimal invaziv yanaşmalar yer alır. Bu cərrahiyyə böyük müdaxilədir və xüsusilə yaşlı/osteoporozlu xəstələrdə ağırlaşma riski daha yüksək ola bilər; buna görə xəstə seçimi və planlaşdırma böyük diqqətlə aparılır. Heç bir nəticə zəmanətli deyil; gözləntilər və risklər ən başdan açıq danışılır.